Zabezpieczenie spłaty długu – rodzaje, skutki i prawa dłużnika

Najważniejsze informacje

• Zabezpieczenie spłaty długu nie powoduje, że zobowiązanie znika. Ma zwiększyć możliwości wierzyciela w przypadku problemów ze spłatą.
• Zabezpieczeniem może być odpowiedzialność innej osoby, np. poręczyciela, albo określony składnik majątku, np. nieruchomość.
• Poręczyciel, potocznie nazywany żyrantem, odpowiada za cudzy dług jak współdłużnik solidarny – jeśli dłużnik nie zapłaci w terminie, wierzyciel może żądać zapłaty bezpośrednio od poręczyciela.
• Oprócz zabezpieczeń z umowy istnieje zabezpieczenie roszczenia przez sąd – np. zajęcie wynagrodzenia albo rachunku bankowego jeszcze przed wyrokiem, a nawet przed złożeniem pozwu (art. 730 § 2 i art. 747 pkt 1 KPC).

Co to jest zabezpieczenie spłaty długu?

Zabezpieczenie spłaty długu to rozwiązanie, które zwiększa możliwości wierzyciela na wypadek niewykonania zobowiązania przez dłużnika.

Może polegać na tym, że odpowiedzialność za zapłatę przyjmuje dodatkowa osoba albo z długiem zostaje powiązany określony składnik majątku.

Trzeba odróżnić dwa pojęcia:

• spłata długu – powoduje zmniejszenie albo wygaśnięcie zobowiązania;
• zabezpieczenie długu – ma chronić wierzyciela na wypadek problemów ze spłatą.

Przykładowo masz 30 000 zł długu i spłacasz go w miesięcznych ratach. Jeżeli dodatkowo ustanowiono hipotekę lub poręczenie, nie zmniejsza to wysokości zadłużenia. Zabezpieczenie zaczyna mieć szczególne znaczenie wtedy, gdy zobowiązanie nie jest wykonywane zgodnie z ustaleniami.

Co może zabezpieczać spłatę długu?

Sposób zabezpieczenia zależy od rodzaju zobowiązania i treści umowy. W praktyce spotkasz przede wszystkim zabezpieczenia osobiste i rzeczowe.

Nie wystarczy więc informacja, że określona rzecz lub osoba zabezpiecza spłatę długu. Trzeba ustalić, jaki mechanizm zastosowano, jaką kwotę obejmuje i co dokładnie wynika z dokumentów.

W praktyce stosuje się również inne formy zabezpieczeń, takie jak zastaw rejestrowy, weksel, przewłaszczenie na zabezpieczenie, gwarancja bankowa czy dobrowolne poddanie się egzekucji. Ich skutki są różne, dlatego przed podpisaniem dokumentów warto sprawdzić, jakie prawa uzyskuje wierzyciel i jakie ryzyka powstają po stronie dłużnika.

W zależności od rodzaju zabezpieczenia może ono dotyczyć określonego składnika majątku dłużnika, odpowiedzialności osoby trzeciej albo ułatwiać wierzycielowi dochodzenie należności.

Poręczenie długu – za co odpowiada żyrant?

Poręczenie oznacza, że poręczyciel zobowiązuje się wobec wierzyciela wykonać zobowiązanie, jeżeli nie zrobi tego dłużnik. Wynika to z art. 876 § 1 Kodeksu cywilnego. Oświadczenie poręczyciela musi być złożone na piśmie pod rygorem nieważności.

Poręczyciel jest potocznie nazywany żyrantem. Nie jest jednak wyłącznie osobą potwierdzającą wiarygodność dłużnika. Jeżeli strony nie postanowiły inaczej, odpowiada jak współdłużnik solidarny – stanowi o tym art. 881 KC. Gdy dłużnik opóźnia się ze spełnieniem świadczenia, wierzyciel powinien niezwłocznie zawiadomić poręczyciela.

Jakie prawa ma poręczyciel?

Odpowiedzialność poręczyciela nie jest nieograniczona. Zgodnie z art. 879 § 2 KC późniejsza czynność prawna między dłużnikiem i wierzycielem nie może zwiększyć zobowiązania poręczyciela. Poręczyciel może też podnosić wobec wierzyciela zarzuty przysługujące dłużnikowi, co przewiduje art. 883 § 1 KC.

Możliwe jest również poręczenie za dług, który dopiero powstanie. W takim przypadku art. 878 § 1 KC wymaga jednak, aby wysokość przyszłego długu objętego poręczeniem była z góry oznaczona.

Poręczenie może więc wywołać realne skutki finansowe dla innej osoby, ale przepisy przewidują również mechanizmy ograniczające zakres jej odpowiedzialności.

Czy rzecz zabezpieczająca spłatę długu może zostać zabrana?

Tak, ale dopiero po terminie spłaty i zwykle przez komornika. Może zostać wykorzystana do zaspokojenia wierzyciela, ale nie oznacza to, że wierzyciel może po prostu zabrać ją w dowolnym momencie. Znaczenie ma rodzaj zabezpieczenia oraz właściwa procedura.

Przy zwykłym zastawie i hipotece wierzyciel zaspokaja się z rzeczy w egzekucji (art. 312 KC, art. 75 ustawy o księgach wieczystych i hipotece), a przy zastawie rejestrowym umowa może w niektórych przypadkach pozwolić mu przejąć rzecz na własność (art. 22 ustawy o zastawie rejestrowym i rejestrze zastawów).

Przykładem jest zastaw. Zgodnie z art. 306 KC rzecz ruchomą można obciążyć prawem pozwalającym wierzycielowi dochodzić zaspokojenia z tej rzeczy na zasadach przewidzianych w przepisach.

W przypadku zwykłego zastawu art. 312 KC stanowi, że zaspokojenie z rzeczy obciążonej następuje według przepisów o sądowym postępowaniu egzekucyjnym.

Rzecz zabezpieczająca spłatę długu nie staje się więc automatycznie własnością wierzyciela tylko dlatego, że pojawiła się zaległość.

Czym jest zastaw rejestrowy?

Zastaw rejestrowy jest szczególną formą zabezpieczenia na rzeczach ruchomych lub określonych prawach. Do jego ustanowienia potrzebna jest umowa zastawnicza oraz wpis do rejestru zastawów. Wynika to z art. 2 ust. 1 ustawy o zastawie rejestrowym i rejestrze zastawów.

W zależności od treści umowy i przepisów zaspokojenie wierzyciela może odbywać się w różny sposób. W określonych przypadkach możliwe jest także przejęcie przedmiotu zastawu, jeśli przewidują to przepisy i zawarta umowa.

Na czym polega przewłaszczenie na zabezpieczenie?

Przewłaszczenie na zabezpieczenie polega na czasowym przeniesieniu prawa własności określonej rzeczy na wierzyciela w celu zabezpieczenia spłaty długu. Warunki umowy powinny określać, co dzieje się z rzeczą po spłacie zobowiązania oraz w przypadku braku spłaty.

Umowa powinna jasno określać, kiedy i na jakich zasadach prawo własności wraca do dłużnika po spłacie zobowiązania albo w jaki inny sposób ustają skutki zabezpieczenia. Warto też sprawdzić, kto pozostaje w posiadaniu rzeczy, kto może z niej korzystać i jakie skutki wywoła brak spłaty.

Jak działa zabezpieczenie długu hipoteką?

Hipoteka pozwala wierzycielowi dochodzić zaspokojenia z obciążonej nieruchomości, jeżeli zabezpieczona wierzytelność nie zostanie spłacona.

Zgodnie z art. 65 ustawy o księgach wieczystych i hipotece wierzyciel hipoteczny może dochodzić zaspokojenia z nieruchomości bez względu na to, czyją stała się własnością, z zachowaniem pierwszeństwa wynikającego z przepisów.

Do powstania hipoteki potrzebny jest wpis w księdze wieczystej. Hipoteka może zabezpieczać wierzytelność pieniężną, w tym wierzytelność przyszłą.

Samo opóźnienie w spłacie nie powoduje automatycznego przejęcia nieruchomości przez wierzyciela. Dochodzenie zaspokojenia odbywa się w egzekucji prowadzonej przez komornika (art. 75 ustawy o księgach wieczystych i hipotece).

Czy zabezpieczenie gwarantuje spłatę długu?

Nie. Zabezpieczenie zwiększa możliwości wierzyciela, ale nie daje pewności, że dług zostanie spłacony w całości i w terminie.

Dlatego określenie „gwarancja spłaty długu” nie powinno być rozumiane jako zapewnienie odzyskania pieniędzy.

Co oznacza dobrowolne poddanie się egzekucji?

Dobrowolne poddanie się egzekucji to oświadczenie w akcie notarialnym, dzięki któremu wierzyciel może skierować sprawę do komornika bez procesu – wystarczy, że sąd nada aktowi klauzulę wykonalności. Taki akt, jeżeli spełnia warunki z art. 777 § 1 pkt 4 lub 5 KPC, jest tytułem egzekucyjnym, a po nadaniu klauzuli wykonalności staje się tytułem wykonawczym (art. 776 KPC).

Przed podpisaniem aktu sprawdź dokładnie kwotę, do której poddajesz się egzekucji, termin oraz zakres zobowiązania. Przy pożyczce konsumenckiej ta kwota nie może przekroczyć sumy pożyczki powiększonej o odsetki maksymalne (także za opóźnienie, za okres do 6 miesięcy) i maksymalne koszty pozaodsetkowe (art. 777 § 2¹ KPC).

Zabezpieczenie roszczenia a zabezpieczenie spłaty długu – czym się różnią?

Zabezpieczenie spłaty długu może wynikać z umowy lub ustanowionego prawa, natomiast zabezpieczenie roszczenia jest instrumentem postępowania cywilnego.

Zgodnie z art. 730 Kodeksu postępowania cywilnego zabezpieczenia można żądać w sprawie cywilnej przed wszczęciem postępowania albo już w jego toku. Osoba żądająca zabezpieczenia powinna co do zasady uprawdopodobnić roszczenie oraz interes prawny w jego udzieleniu. Wynika to z art. 730¹ § 1 KPC.

Art. 731 KPC ustanawia natomiast zasadę, że zabezpieczenie nie może zmierzać do zaspokojenia roszczenia, chyba że ustawa stanowi inaczej. Nie należy więc automatycznie utożsamiać zabezpieczenia z egzekucją długu.

Czy sąd może zastosować dowolne zabezpieczenie?

Nie powinien obciążać dłużnika bardziej, niż jest to potrzebne do ochrony roszczenia. Zgodnie z art. 730¹ § 3 KPC przy wyborze sposobu zabezpieczenia sąd uwzględnia interesy obu stron. Ma zapewnić uprawnionemu należytą ochronę, ale jednocześnie nie obciążać obowiązanego ponad potrzebę.

To ważna zasada dla osoby zadłużonej, zakres zabezpieczenia nie powinien być oderwany od celu, któremu ma służyć.

Jak sąd może zabezpieczyć roszczenie pieniężne?

Art. 747 KPC przewiduje kilka sposobów zabezpieczenia roszczenia pieniężnego. Może ono polegać m.in. na:

• zajęciu ruchomości, wynagrodzenia za pracę, wierzytelności z rachunku bankowego albo innych wierzytelności i praw majątkowych;
• obciążeniu nieruchomości hipoteką przymusową;
• ustanowieniu zakazu zbywania lub obciążania nieruchomości bez urządzonej księgi wieczystej albo takiej, której księga zaginęła lub została zniszczona;
• ustanowieniu zakazu zbywania spółdzielczego własnościowego prawa do lokalu;
• ustanowieniu zarządu przymusowego nad przedsiębiorstwem lub gospodarstwem rolnym w przypadkach określonych w przepisach.

Jeżeli otrzymasz postanowienie o zabezpieczeniu, sprawdź przede wszystkim, jakiego roszczenia dotyczy, jaką sumę obejmuje oraz jaki sposób zabezpieczenia zastosowano.

Czy zabezpieczenie może zostać ustanowione przed sprawą sądową?

Tak. Sąd może udzielić zabezpieczenia jeszcze przed wszczęciem właściwego postępowania. W takim przypadku sąd wyznacza termin na wniesienie pisma rozpoczynającego postępowanie. Zgodnie z art. 733 § 1 KPC termin ten nie może być dłuższy niż dwa tygodnie. Jeżeli pismo nie zostanie wniesione w wyznaczonym terminie, zabezpieczenie upada.

Dlatego możesz zetknąć się z zabezpieczeniem, mimo że właściwa sprawa o zapłatę jeszcze się nie rozpoczęła.

Czy można zmienić lub uchylić zabezpieczenie roszczenia?

Tak. Prawomocne zabezpieczenie nie zawsze musi obowiązywać w niezmienionej formie do końca postępowania. Zgodnie z art. 742 § 1 KPC osoba, przeciwko której udzielono zabezpieczenia, może żądać jego uchylenia albo zmiany, jeżeli odpadnie lub zmieni się przyczyna zabezpieczenia.

Jeżeli więc sytuacja będąca podstawą zabezpieczenia uległa zmianie, warto sprawdzić, czy istnieją podstawy do złożenia odpowiedniego wniosku.

Czy warto zgodzić się na dodatkowe zabezpieczenie starego długu?

To zależy od tego, czy obniżona rata zmieści się w Twoim budżecie i co ryzykujesz, dając zabezpieczenie. Zgoda ma sens, gdy nową ratę możesz płacić regularnie, a zabezpieczenie obejmuje tylko ten dług i wygasa po jego spłacie.

Nie oceniaj takiej propozycji wyłącznie na podstawie wysokości nowej raty. Dodatkowe zabezpieczenie może pojawić się także już po powstaniu długu, np. gdy strony negocjują zmianę warunków jego spłaty.

Załóżmy, że masz 40 000 zł zadłużenia, a dotychczasowa rata wynosi 1 500 zł. Twój budżet pozwala jednak regularnie przeznaczać na spłatę najwyżej 800 zł.

Wierzyciel proponuje obniżenie raty do 800 zł, ale oczekuje w zamian dodatkowego poręczenia albo zabezpieczenia na składniku majątku.

Nowa rata mieści się w budżecie, ale sama jej wysokość nie wystarcza do oceny propozycji.

Najczęstsze pytania o zabezpieczenie spłaty długu

Czy poręczyciel musi spłacić dług za dłużnika?

Tak, jeśli dłużnik nie zapłaci w terminie. Jeżeli nie zastrzeżono inaczej, poręczyciel odpowiada jak współdłużnik solidarny (art. 881 KC), więc wierzyciel może żądać od niego zapłaty w granicach poręczenia i nie musi najpierw dochodzić jej od dłużnika (art. 366 § 1 KC).

Czy zabezpieczenie długu oznacza jego spłatę?

Nie. Ustanowienie zabezpieczenia nie zmniejsza samo w sobie zadłużenia. Zabezpieczenie ma dać wierzycielowi dodatkowe możliwości na wypadek niewykonania zobowiązania.

Czy zabezpieczenie roszczenia oznacza, że wierzyciel wygrał sprawę?

Nie. Zabezpieczenie służy ochronie roszczenia na czas postępowania. Nie jest tym samym co prawomocne rozstrzygnięcie całego sporu.

Czy mogę złożyć zażalenie na postanowienie o zabezpieczeniu?

Tak. Na postanowienie sądu pierwszej instancji w sprawie zabezpieczenia przysługuje zażalenie (art. 741 § 1 KPC). Jeśli zabezpieczenie wykonuje komornik, np. zajmuje konto, postanowienie doręcza Ci dopiero wtedy, gdy przystępuje do zajęcia (art. 740 § 1 KPC). Gdy dostaniesz je bez uzasadnienia, w ciągu tygodnia złóż wniosek o doręczenie postanowienia z uzasadnieniem, a zażalenie – w ciągu tygodnia od tego doręczenia (art. 357 § 2¹ i art. 394 § 2 KPC). Dokładny termin podaje pouczenie dołączone do postanowienia.

Co zrobić, gdy wierzyciel proponuje zabezpieczenie spłaty długu?

Nie podpisuj od razu – najpierw sprawdź, co dokładnie obejmie zabezpieczenie i czy nowa rata zmieści się w Twoim budżecie. Zanim się zgodzisz:

1. ustal aktualną wysokość długu i sprawdź, z czego wynika podana kwota;
2. sprawdź, jakie zobowiązanie ma obejmować zabezpieczenie;
3. ustal, jaki majątek albo jaka osoba będzie nim objęta;
4. sprawdź maksymalny zakres zabezpieczenia i warunki skorzystania z niego przez wierzyciela;
5. porównaj proponowaną ratę z kwotą, którą rzeczywiście możesz przeznaczać na spłatę;
6. sprawdź, kiedy i na jakich zasadach zabezpieczenie wygaśnie;
7. nie podpisuj dokumentu, jeżeli nie rozumiesz jego skutków dla swojego majątku lub poręczyciela.

Zabezpieczenie spłaty długu nie zastępuje realnego planu spłaty. Jeżeli po zmianie warunków rata nadal przekracza Twoje możliwości finansowe, dodatkowe zabezpieczenie samo nie rozwiąże problemu zadłużenia.